BARTOLO LASA ETA JOTA

Bartolo Lasa jotalari itzela omen zen, hala ikusten da grabazioetan. Sortzez arratiarra, jota eredu zaharraren maisua eta erreferentea izan zen.

2001eko urtarrilaren 31an, Sabbn Bikandi eta Kepa Artetxe elkarrizketa hau egin zioten, eta bertan, hainbat pasarte oso interesgarriak azaltzen ditu: nola urratsak La Casillan ikasten zituzten, zer dantzak egiten zituzten, eta soldaduzkan egon zelarik, zaragozan, “mañuekin” ikasitakoak.

Bixtan da, harentzat dana jota zela, eta mugak eta izenak (arratiakoa, nafarroakoa, gipuzkuakoa…) gaur egungo kontua dela.

Hemen duzue elkarrizketa horren transkripzioa:

Bartolo Lasagaz 5 minutu
Ugaon, Bartolo Lasaren semearen etxean, 2001.eko urtarrillaren 31ean, Kepa Artetxe eta Sabin Bikandigez elkarrizketa.

Kepa: Bartolo, ta han zelan, eh, jotan ondo ein eiteurien?
Sabin: Kasillen…
Kepa: Han kasillen?
Bartolo: Kasillen? Mekasuenla, jotalariek… Buf… Hara etortzen zan jentea, Txorierritik hasi… Gueñesdik hasite…
K: Gueñesekoak be famea eukin deurie ez? Erderaz be, “Con las chavalas de Güeñes…”
B: Han jentea, onena, onena egoten zan, sarriten ibili ez eiteko moduen jentea pareute… jolin… Deustun be, San Josetan, garizumea, proibidute dantzak hemen herrietan Deustun ein deitezan, da jendea Deusture… ene… han be ibili ezin jenteak… Ni han sarri nau egonda, Deustun be, arrebea ezkondute han, arrebea nire aldean, 10 urte bai zaharrau edo geau… Hara joaten nintzen konbidedu, halan ikusten neuen jentea, ta jantzen ein… Txorierri alderditik… Dantzan polito eiteko Gueñes alderdiko jentea, bai, Gueñeskoak, soiñuek be bai, oiñ be jotak joteko, Gueñes alderdi…, Regato alderdiko filarmonikistak da haik beste grazi bet eukieurien, bai…
S: Ta han zer eiteurien, herrietan baiño, ba zerau, bariedade gehiau edo eiteurien igual pausuetan eta holan, han Kasillen, Zeberion eta baiño gehiau igual, hango jenteak?
B: Hangoa ikusi te ikesi ñoan neuk pe! Handik pausuek han ikusite, etorri te, burdieri agarreu petotik te, zeretik te, kortan aite ta ama ganaduek arregletan dauzen artean, ni azpigarrien edo zerean da, han txibitean…

S:Txotisek eta holan eiten zenduezan edo, ze dantza etien zenduen, balsak edo?
B: Pasodoblea, pasodoblea en jeneral, oin korrienteena izeten zan pasodoblea. Askok txotise be eiteuen. Asko Bilbon da egonda edo, beharren da ibili (autobusen zaratea) da arean ibilite Bilbon de, ta Bilbotik ibilite, o kriedu egonda hainbaten, etorri te eiten eben txotise ta eztait zer da… Beeh… halan holan, halan holan, (xxxxxx) korridue, korridue… korridue… segidue, ti-ra-ri-ra ibilten giñen da…
K: Ta tangorik edo? Tangorik edo bai?
B: Tango be bai, baiña dantzarik ez, tangorik ez zeurien joten soiñuek, ezekien joten be tangoak eta horrik,
S:Da han Kasillen, Bilbon? Kasillen?
B: Kasillan bai, Kasilan danerik kanbietauren. Han, jolin, han eiten zan klaserik ugarienean eta… Hori zelan jantzan eiten ete juk? Pareu han da, obserbetan gu, han. Da batzuk joteuren klase bat, da beste batzuk beste bat, beste batzuk jotak bakarrik, da danarik ote zan

B:Ondo eituenak, han laun artean nahi sei dauzela jantzan, beti dau baten bat diferente ezta? dantzan, da, fijeu zer eiten deuen da “Io, haixen ederto ta, bien, ondo eiten jok eta…” Norberak be, etxean ein alegiñe. Nik ein doazanak alegiñek dantzan ikesten etxean ein dodaz, etxean. Da gero Zaragozan egon nintzenean mañoakaz be, joolin… Bai Mañoana… Mañoana eroaten eh, diferente da, ze Mañoak soiñulari filarmonikea gitxi joten deudie, han bandurrie ta… Bandurrien tinue eroatea, konpasa eroatea… hay que mirar eh? Al ojo… Han be, pausu betzuk ikesi te, heuren estiloa, o sea ke… Bai te gero, afiziñoa, afiziñoa be euki,
S:Han eh, Mañoak geldotxua igual, astirotxuau jotea eiten dere…
B:Mañoak?
S:Mañoak astirotxuau igual dantzan…
B:Ez, ez… Bueltea ta kantea eiten dere astirotxuau, ostantzean jotea bizi, bizi, ai… bizi… Eh!! Parakerea deukie terriblea, parakerea! Bueltea ein de, kanteko jantzea koju te gero, hastera, jotea hasten danean… jo! Ederto! Ederto gustetan jata. Haixe kopieu behar gendun dana baie..

2.MAILA. KOPLARAKO URRATSAK

Bigarren mailakoekin hasi gara lantzen kantaute edo Kopla, Jotan, ez arrimatekoan, joan den urtean bezela, baizik eta beste era batzuetaz.

Bigarren mailakoekin hasi gara lantzen kantaute edo Kopla, Jotan, ez arrimatekoan, joan den urtean bezela, baizik eta beste era batzuetaz.
Badakizue, Jotaren zatiak: Puntapioa, Harahonakoa eta Kopla. Puntapio bakarra egin genuen pasa den urtean, bi harahonako eta Koplarako urrats ezberdinak, baina batez ere arrimatekoa ( ia galduta dagoelako eta, nere ustez, berreskuratu beharko genukelako).
Aurtengo sistimak pixka bat zailagoak izanen dira, jakina, baina, beti bezela, importanteena, gorputzaren kargak ongi orekatzea, inertziari kasu egitea, eta, nola ez, praktikan jartzea ikasi duguna.
Ikasiko ditugun urratsak plazetako dantzari onek egiten zituztenak dira. Musikariek kontratatzen zituzten dantzari hoiek jendea erakartzeko, horrela sosa gehiago atzeratzen zuten. dantzariek asmatzen zituzten urrats eta puntu zailak, eta haien artean norgehiagokan aritzen ziren. Hori da gaur egunera Arratiako jota izenarekin iritsi den dantza eredua, nahiz eta Bizkaia osoan ( eta ez bakarrik Bizkaian) dantzatu.
Gogoratu ere bai, Puntapio eta harahonakoa kopla baino laburragoak direla. Eta Jotaren estruktura ongi ulertzeko modurik errezena jotak entzutea da (ez dago bidelaburrik).

1. MAILA. JOTA

Badakizue, eskolan txapa entzun duzue, baina orain, zerbait gogoratzeko, lapurpen txiki bat idatziko dut.

Jota, fandango, Orripeko, lehenegoa… hitz ezberdinak dantza berdinerako.
Jota gurera iristen da hegoaldetik, XIX. mendean. 3/4 erritmoa duen Bikote dantza da, berez, eta hasiera batean hiru esaldi musikalak zituen: lehenengoa, 16 kompasetakoa, Puntapioarekin dantzatzen zena, bigarrena, 16 konpasetakoa, harahonako eta hirugarrena, kopla, besteak baino luzeagoa, 24 konpasetakoa edo gehiago Arrimatekoan edo Dobleue, dantzarien habileziaren harabera. denborarekin hirugarren esaldi hori, kantatzen zena desagertu zen zenbait kasutan.
Kopla, berez, arrimatekoan egiten zen gehienetan, eta horrela ikasiko dugu.
Dantzatzeko modu ezberdinak daude, eta estilo ezberdinak ere bai. Puntapio asko eta Harahonako asko, bai estruktura aldetik, bai apaindura aldetik. Inprobisazioak bazuen garrantzia jota dantzatzerakoan, jakina. Gaur egun hori galdu da ein haundi batean.
Estilo aldetik komentatu behar da lau irizpide jarraitu behar direla jota tradizionalean: oinak lurrean (puntak utzi dantza taldeetako dantzariendako), burua geldi (jautziak eman gabe), belaunak koipetute (suspensioa) eta gerria… “ijituek paloa botatzen daben lez” (hau da, bizi bizia).
Bizkaian jotalari onenak Bilboko La Casillan biltzen ziren eta han erakusten zituzten haiek asmatutako urratsak eta puntuak. Jota hoiek berreskuratzeko Arratiako Bartolo eta Xilibrin dantza Maisuengana jo zuten Galdakaoko Andra Mari dantza taldekoek eta horregatik hortik aintzina “Arratiako Jota” izenarekin ezatzen dira, baina berez, bizkaia osoko jotak dira.